Türkiye At Irkları – I

0
Prof. Dr. Orhan Yılmaz
Latest posts by Prof. Dr. Orhan Yılmaz (see all)

Yoldaşımız at, Türk Tarihi’nde her zaman önemli bir rol oynamıştır. Türkler atı binek, savaş aracı, yük taşıma ve spor gibi birçok amaç için kullanmışlardır. Etini yemişler, sütünden kımız yapmışlar, kemiklerinden ok ucu imal etmişler, kuyruk kılını kopuz teli, tendonlarını ip gibi bağlama malzemesi, bağırsaklarını sucuk yapımı gibi birçok amaç için kullanmışlardır. Ancak günümüzde at sayısı çeşitli sebeplerden dolayı oldukça azalmıştır. 

Bazıları yok olma tehlikesi altında (endangered) bulunan günümüz at ırklarından bazıları Alaca, Anadolu Yerli, Ayvacık Atı, Canik, Çukurova, Doğu Anadolu, Malakan, Türk Arap ve Türk İngiliz Atıdır. Bu yazımızın konusu bu at ırkları olacaktır.

Bazıları ağır yok olma tehdit altında (critically endangered / nearly extinct) ve nesli tükenmiş (extinct) at ırkları ise Çamardı Kulası, Hınıs’ın Kolukısası, Karacabey, Karakaçan, Kırşehir Kurutlu Kaytalısı, Kızılcahamam Topuğu Kıllısı, Nonyus (Karacabey Nonyus), Trakya ve Uzunyayla (Çerkez) Atıdır. Bu atlar ile ilgili bilgiler ise “Türkiye’de Nesli Neredeyse Tükenmekte Olan ve Nesli Tükenmiş At Irkları – II” başlığı ile gelecek yazıda verilecektir. 

1. Alaca At: Örneklerini genellikle Amerikan kovboy filmlerinde gördüğümüz attır. Çok seyrek olarak yurdun çeşitli bölgelerinde görülse de, yurdumuzun Ardahan Göle ile Kars’ın Arpaçay ve Susuz ilçelerinde 100 küsur alaca at bulunmaktadır. 1960’lı yıllarda Ermenistan’dan yurdumuza girmiştir. 

Alaca atlarda bir atın donu (post rengi) ifade edilirken, atın vücudunda beyaz bölge daha çoksa “alaca ……”, eğer renkli bölge daha çok ise “…….. alaca” şeklinde adlandırılır. Örneğin üzerinde beyaz bölgesi daha fazla yağız bir at “alaca yağız”, siyah bölgesi daha fazla ise “yağız alaca” olarak adlandırılır.

Şahsım tarafından alaca atlarda gerçekleştirilen saha çalışmalarında cidago (omuz) yüksekliği ortalama 135 cm olarak bulunmuştur.

2. Anadolu Yerli Atı: Bu at ırkı Türkiye’nin hemen her yerinde bulunabilir. Sayıca en fazla olan atımızdır. Genellikle Türkiye’nin iç kesimlerinde, koşum, binek ve hafif yük taşıma amaçlarıyla kullanılan örneklerine rastlanabilir. Cidago yüksekliği 135-139 cm arasında değişebilir.

3. Ayvacık Atı: Çanakkale’nin Ayvacık İlçesi’nde yetiştirilmektedir. Kamuoyunda çok hatalı olarak “Midilli” olarak adlandırılan attır. 

Ayvacık İlçesi’nin hemen karşısında, Yunanistan’a ait Midilli Adası yer almaktadır. Eskiden burada da bu attan varmış, ancak günümüzde Midilli Adası’nda bu attan kalmamıştır. 

Midilli belediye başkanı, Ayvacık Atı’nın orijininin Midilli Adası olduğunu sebep göstererek, Ayvacık belediye başkanına başvurmuş ve bir miktar Ayvacık Atı satın almak ve adaya götürmek istemiştir. Ancak şahsımın bu olaydan haberdar olması ve ilgili devlet yetkilileri nezdinde olaya müdahalem neticesinde, Midilli Adası’na at ihracı girişimi engellenmiştir. 

Çünkü Yunanlılar nasıl baklava, musakka ve Karagöz-Hacivat gibi değerlerimizi sahiplenmeye kalkıyorlarsa, aynısını Ayvacık Atı üzerinde yapmak istemektedirler. Eğer Ayvacık Atı’nın kökeni Midilli Adası idiyse, Yunanlılar bu ata sahip çıkıp, neslini tüketmeseydi. 

Şahsım tarafından 2013 yılında gerçekleştirilen popülasyon tespiti ve morfolojik ölçümler sonunu cidago yüksekliği 116-120 cm arasında bulunmuştur. 

4. Canik Atı: Orta Karadeniz Bölgesi’nde, Canik Dağları yöresinde çok eskiden beri yaşamaktadır. Sayısı son derece azalmış bir at ırkıdır. Cidago yüksekliği 135-140 cm arasındadır.

5. Çukurova Atı: Çukurova Atı, genellikle Adana’nın Kayseri’ye daha yakın Saimbeyli ve Tufanbeyli ilçelerinde yetiştirilmektedir. Kayseri Uzunyayla’nın bu bölgeye yakınlığı nedeni ile Çukurova Atı üzerinde, Uzunyayla Atı’nın genotipik etkisi olduğu tahmin edilmektedir. Bunun nedeni, eskiden Uzunyayla at yılkılarının kış aylarını Çukurova’da geçirmesindendir. 

Saimbeyli ve Tufanbeyli ilçelerinde şahsımca gerçekleştirilen saha çalışmalarında cidago yüksekliği ortalama 141 cm olarak belirlenmiştir.

6. Doğu Anadolu Atı: Doğu Anadolu’nun dağlık bölgelerinde yetiştirilir. Günümüzde çok az kaldığı tahmin edilmektedir. Bu atın, Arap ve İran atlarının melezlenmesi yolu ile meydana geldiği tahmin edilmektedir. 

Şahsım tarafından gerçekleştirilen morfolojik ölçümlerin analizi sonucu cidago yüksekliği ortalama 139 cm olarak tespit edilmiştir.  

7. Malakan Atı: Rus Çarı I. Petro’nun uygulamalarına karşı çıkarak, 1680’li yıllarda Osmanlı İmparatorluğu’na, Kars Bölgesi’ne sığınan Malakan Toplumunun getirdiği atların günümüzdeki kalıntılarıdır. Türkiye’nin yarı-soğukkanlı tek at ırkıdır.

Şahsım tarafından Malakan Atlarında gerçekleştirilen saha çalışmalarında, cidago yüksekliği ortalama 142 cm olarak bulunmuştur.

8. Türk Arap Atı: Türk Arap Atlarının kökeni, Suriye ve Irak bölgelerinde dolaşan Mevali, Hadidi, Ebu Halit, Aneze ve Şammar gibi göçmen aşiretler elinde bulunan Arap Atlarına dayanır. Şahsım tarafından gerçekleştirilen morfolojik ölçümlerin analizi sonunu cidago yüksekliği 158 cm arasında bulunmuştur.

9. Türk İngiliz Atı: Dünyadaki tüm İngiliz Atları şecerelidir, yani soy kütüğü kayıtları vardır. İngiliz Atı’nın kökeni, Osmanlı İmparatorluğu hinterlandından İngiltere’ye götürülen Byerly Turk, Darley Arabian ve Godolphin Arabian Aygırlarına dayanır. 

Balıkesir ve Konya’daki at yetiştirme çiftliklerinde, şahsımca gerçekleştirilen saha çalışmalarında cidago yüksekliği ortalama 164 cm olarak belirlenmiştir.

Bu konuda gelecek yazı konusu: Türkiye’de Nesli Neredeyse Tükenmekte Olan ve Nesli Tükenmiş At Irkları – II

Önceki İçerikAKP Ne İç Politikayı Götürebiliyor Ne De Dış Politikayı 
Sonraki İçerikOrtadoğu’yu Nasıl Bilirsiniz?
1962 doğumlu. Tokat’ın Zile İlçesi’nden bir köylü çocuğudur. 1984 yılında Ankara Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Zootekni Bölümü’nü bitirdi. 1997 yılında Birleşik Krallık, University of Aberdeen’de yüksek lisans, 2007 yılında Ankara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü (zootekni bölümü)’nde doktora çalışmasını tamamladı. Mesleği ziraat dışında, Çerkezler ve Aleviler gibi diğer bazı sosyal alanlarda da amatörce akademik çalışmalar yapmaktadır. Kitap okumak ve motosiklet kullanmak özel ilgi alanlarıdır. “Hayvanları sevmeyen, insanları da sevmez” zihniyetli, hararetli bir hayvan sever ve hayvan hakları savunucusudur.

YORUM YAZ

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz